Twee taalvormen met een verschillende mate van ondersteuning
Plain Language verwijst internationaal naar duidelijke, begrijpelijke taal waarmee lezers informatie kunnen vinden, begrijpen en gebruiken. In het Duits wordt daarvoor meestal begrijpelijke taal gebruikt. Zij vermijdt onnodige complexiteit, maar mag gevarieerd en volwassen klinken. De maatstaf is geen starre lijst korte woorden, maar de vraag of de beoogde inhoud voor een breed publiek betrouwbaar begrijpelijk blijft.
makkelijk lezen is een sterker vereenvoudigde taalvorm. Zij richt zich vooral op mensen die gewone teksten zelfs bij goede vormgeving niet betrouwbaar begrijpen, onder wie veel mensen met een leerbeperking. Taal, opbouw en vaak ook presentatie bieden aanzienlijk meer ondersteuning. Een tekst in makkelijk lezen is daarom niet alleen een bijzonder duidelijke versie van een gewone tekst, maar een eigen taaltoegang.
Beide vormen delen één doel: informatie moet minder mensen uitsluiten door vermijdbare taalkundige drempels. Ze verschillen echter in de mate van vereenvoudiging en in de lezers waarop ze zijn gericht. Eenvoudige taal blijft dichter bij gewone alledaagse taal. Makkelijk leesbare taal splitst gedachten sterker op, legt meer voorwaarden uit en gebruikt zichtbaardere conventies.
Makkelijk leesbare taal vereenvoudigt veel sterker
Eenvoudige taal vermindert vooral onnodige moeilijkheid. Lange inleidingen worden ingekort, abstracte formuleringen worden concreet en informatie verschijnt in een nuttige volgorde. Inhoudelijke verbanden mogen veeleisend blijven als ze goed worden uitgelegd. Ook bijzinnen en langere woorden zijn mogelijk, zolang lezers de gedachte zonder vermijdbare inspanning kunnen begrijpen.
Makkelijk leesbare taal gaat verder. Een gedachte wordt vaak over meerdere korte uitspraken verdeeld en veronderstelde kennis wordt uitdrukkelijk uitgelegd. Indirecte formuleringen, dubbelzinnigheid en gedachtesprongen worden zo veel mogelijk vermeden. De versie kan daardoor aanzienlijk langer zijn dan een korte samenvatting, hoewel de zinnen korter zijn. Vereenvoudiging betekent hier meer uitleg en niet noodzakelijk minder tekst.
Het verschil blijkt uit een voorwaarde. Eenvoudige taal kan schrijven: u krijgt de korting als uw inkomen onder de genoemde grens ligt. Makkelijk leesbare taal zou de begrippen inkomen, grens en korting mogelijk afzonderlijk uitleggen en de volgorde van de handeling duidelijker maken. Beide versies behouden de voorwaarde, maar makkelijk leesbare taal biedt meer taalondersteuning bij het begrijpen.
Zinsbouw en ritme verschillen zichtbaar
In eenvoudige taal staan belangrijke uitspraken vroeg in de zin. Werkwoorden zijn actief, verwijzingen blijven eenduidig en lange samengestelde zinnen worden opgesplitst. Een tekst mag toch verschillende zinslengten gebruiken. Een korte zin kan een handeling benoemen en een iets langere zin de reden uitleggen. Deze afwisseling klinkt natuurlijk en voorkomt dat veeleisende inhoud in hakkelende losse delen uiteenvalt.
Makkelijk leesbare taal geeft de voorkeur aan zeer korte, rechte zinnen. Vaak bevat iedere zin slechts één wezenlijke uitspraak. Bijzinnen, passieve constructies en meerdere ontkenningen worden sterker vermeden. Nieuwe informatie verschijnt stap voor stap. Zo ontstaat een langzamer ritme dat lezers bij de verwerking ontlast en duidelijker toont welke uitspraak bij welke handeling hoort.
De zin ‘Na ontvangst van alle documenten wordt uw aanvraag binnen twee weken beoordeeld’ kan in eenvoudige taal worden: ‘Wij beoordelen uw aanvraag binnen twee weken zodra alle documenten er zijn.’ In makkelijk leesbare taal kan dat worden: ‘Stuur ons alle documenten. Daarna beoordelen wij uw aanvraag. De beoordeling duurt maximaal 2 weken.’ Hetzelfde verband wordt in drie duidelijk gescheiden stappen uitgedrukt.
De woordkeuze loopt van gangbaar tot uitdrukkelijk uitgelegd
Eenvoudige taal geeft de voorkeur aan woorden die veel mensen uit het dagelijks leven kennen. Onnodige vaktermen, lange samenstellingen en interne afkortingen worden vervangen of bij het eerste gebruik uitgelegd. Een noodzakelijke term als bezwaar kan blijven staan als de tekst zegt wat hij betekent en wat lezers ermee kunnen doen. Zo blijft de vakterm verbonden met een begrijpelijke handeling.
Makkelijk leesbare taal gebruikt een kleinere, bijzonder vertrouwde woordenschat en legt onbekende woorden uitgebreider uit. Beeldende uitdrukkingen kunnen verkeerd worden begrepen en worden meestal door directe uitspraken vervangen. Lange samengestelde woorden worden soms met een koppelteken of mediopunt verdeeld, afhankelijk van het gebruikte regelwerk. Doorslaggevend is dat de zichtbare verdeling het lezen ondersteunt en de betekenis niet verandert.
Geen van beide vormen vermijdt automatisch ieder leenwoord. Een term kan nodig zijn voor latere oriëntatie, bijvoorbeeld als hij op een formulier of bord terugkomt. Eenvoudige taal introduceert hem kort. Makkelijk leesbare taal kan daarnaast een voorbeeld geven en de term bij later gebruik opnieuw ondersteunen. De diepte van de uitleg verschilt, terwijl de inhoudelijk bedoelde zaak dezelfde moet blijven.
De informatieomvang volgt verschillende beginselen
Eenvoudige taal kan de volledige omvang van een brontekst behouden. Zij ordent uitspraken opnieuw, maakt compacte passages losser en scheidt hoofdinformatie van details. Begrijpelijke contractinformatie mag daarom nog steeds voorwaarden en uitzonderingen bevatten. Ze verschijnen alleen zo dat lezers herkennen wat algemeen geldt en wanneer een uitzondering belangrijk wordt.
Makkelijk leesbare taal kiest informatie sterker volgens het doel van de versie en legt de geselecteerde kennis uitgebreider uit. Een inleiding kan bijvoorbeeld de toegang tot een dienst uitleggen zonder ieder detail van een lang juridisch document te herhalen. Belangrijke voorwaarden, gevolgen en ondersteuningsroutes mogen daarbij niet verdwijnen. De versie moet duidelijk maken welk onderwerp zij uitlegt en waar aanvullende informatie verkrijgbaar is.
Eenvoudige noch makkelijk leesbare taal staat gelijk aan een korte versie. Een samenvatting vermindert vooral de hoeveelheid. Taalvormen veranderen daarentegen de manier waarop inhoud toegankelijk wordt. Een korte brontekst kan in makkelijk leesbare taal langer worden doordat termen en relaties worden uitgelegd. Een lange tekst in eenvoudige taal kan bijna dezelfde omvang behouden, maar veel gemakkelijker te begrijpen zijn.
De doelgroepen overlappen, maar zijn niet gelijk
Eenvoudige taal richt zich op een breed publiek. Zij helpt mensen met weinig leeservaring, mensen die Duits als extra taal leren en lezers onder tijdsdruk. Ook vakmensen profiteren wanneer zij een onbekende taak snel moeten begrijpen. De tekst klinkt idealiter als goede gewone taal en bestempelt zijn lezers niet als bijzondere groep.
Makkelijk leesbare taal richt zich op mensen die aanzienlijke moeite hebben met het lezen en begrijpen van gewone teksten. Daaronder vallen veel mensen met een leerbeperking, maar niet automatisch iedereen met een beperking. Ook binnen deze groep verschillen behoeften. Makkelijk leesbare taal wordt daarom niet door een medische benaming gedefinieerd, maar door de bijzondere behoefte aan taalondersteuning van de beoogde lezers.
De groepen zijn niet scherp gescheiden. Sommige mensen gebruiken afhankelijk van het onderwerp eenvoudige of makkelijk leesbare taal. Een vertrouwde vrijetijdstekst kan in eenvoudige taal goed werken, terwijl onbekende gezondheidsinformatie meer ondersteuning vereist. Het verschil deelt mensen daarom niet vast in twee kampen in. Het beschrijft hoeveel taalkundige en mentale ondersteuning een versie biedt.
Makkelijk leesbare taal wordt sterker door conventies bepaald
Voor eenvoudige taal beschrijft DIN ISO 24495-1 beginselen en richtlijnen. Lezers, doel, inhoud, structuur, formulering en vormgeving staan centraal. De norm begrijpt begrijpelijkheid als resultaat van de volledige tekst. Zij schrijft niet voor dat iedere zin dezelfde lengte heeft of ieder zeldzaam woord verdwijnt. Eenvoudige taal blijft daardoor aanpasbaar aan verschillende onderwerpen en lezers.
Voor makkelijk lezen bestaan in het Duitse taalgebied meerdere regelwerken en professionele benaderingen. Ze lijken op elkaar in veel kenmerken, maar verschillen in afzonderlijke schrijf- en vormgevingsvragen. De benaming alleen kan daarom niet verklaren aan welke standaard een versie voldoet. Kenmerken, schrijfwijzen en toetsingspraktijken hangen af van het kader waarin de tekst is gemaakt.
De sterkere regelgerichtheid maakt makkelijk leesbare taal zichtbaarder. Korte regels, directe aanspreking, duidelijke indeling en uitleggende beelden worden vaak samen gebruikt. Regels zijn echter geen doel op zichzelf. Een formeel correcte versie kan onbegrijpelijk blijven als zij inhoudelijk fout is of de voorkennis van lezers overschat. De taalvorm en de juiste betekenis moeten bij elkaar passen.
Drie herformuleringen tonen de afstand tussen de taalvormen
Standaardtaal kan luiden: ‘Terugbetaling vindt alleen plaats op vertoon van het originele aankoopbewijs.’ Eenvoudige taal zegt: ‘Wij betalen u het geld alleen terug als u het originele aankoopbewijs laat zien.’ Makkelijk leesbare taal kan aanvullen: ‘Wilt u uw geld terug? Dan hebben wij het originele aankoopbewijs nodig. Dat is het bewijs uit de winkel. Stuur ons dit bewijs. Zonder het bewijs krijgt u geen geld terug.’
Een andere bronzin luidt: ‘Personen jonger dan 16 jaar krijgen alleen toegang onder begeleiding van een ouder.’ In eenvoudige taal wordt dat: ‘Mensen jonger dan 16 jaar mogen alleen met hun moeder of vader naar binnen.’ Makkelijk leesbare taal legt daarnaast uit: ‘Bent u jonger dan 16 jaar? Dan mag u niet alleen naar binnen. Uw moeder of vader moet meekomen.’ Zo blijft de toegestane begeleider eenduidig.
Ook abstracte aanwijzingen tonen het verschil. ‘Houd rekening met afwijkende openingstijden op wettelijke feestdagen’ wordt in eenvoudige taal: ‘Op wettelijke feestdagen gelden andere openingstijden.’ Makkelijk leesbare taal kan zeggen: ‘Op een feest-dag zijn de openings-tijden anders. Bijvoorbeeld met Kerstmis. Bekijk voor uw bezoek de openings-tijd.’ Iedere versie verandert zinsbouw en diepte van uitleg op een andere manier.
Makkelijk leesbare taal verandert vaak ook het paginabeeld
Eenvoudige taal gebruikt de gewone middelen van goede vormgeving. Betekenisvolle koppen, korte alinea's, voldoende contrast en zichtbare links ondersteunen de oriëntatie. De tekst kan in een normale webvormgeving verschijnen en hoeft niet door een speciaal lettertype of eigen symbool te worden gemarkeerd. De begrijpelijkheid ontstaat gezamenlijk uit inhoud, opbouw, formulering en toegankelijke presentatie.
Makkelijk leesbare taal wordt vaak ruimer opgemaakt. Korte regels, duidelijke afstanden en een heldere scheiding van gedachten verminderen de visuele belasting. Beelden kunnen termen en handelingen ondersteunen, maar moeten eenduidig bij de tekst passen. Een decoratieve foto schept nog geen begrip. Afhankelijk van het regelwerk kunnen bijzondere schrijfwijzen en aanduidingen worden toegevoegd die lezers herkennen als toegang tot makkelijk leesbare taal.
De vormgeving mag geen taalkundige zwakte verbergen. Een grote regelafstand maakt een onduidelijke zin niet begrijpelijk en een beeld vervangt geen ontbrekende voorwaarde. Omgekeerd kan goede taal door een dichte, contrastarme of onrustige vormgeving moeilijk bruikbaar worden. Bij beide vormen hoort de visuele presentatie bij de leeservaring, maar bij makkelijk leesbare taal is haar ondersteunende rol meestal groter.
Verkeerde benamingen verbergen de grenzen van beide vormen
Vaak wordt iedere korte tekst eenvoudige taal genoemd. Marketingformuleringen, trefwoorden of automatisch ingekorte alinea's kunnen gemakkelijk lijken en toch belangrijke verbanden verbergen. Makkelijk leesbare taal wordt eveneens soms verkeerd begrepen als een vriendelijke toon met zeer korte zinnen. De benaming is onjuist als de sterkere taalbewerking, inhoudelijke zorgvuldigheid en relatie met de beoogde doelgroep ontbreken.
Eenvoudige taal bereikt haar grenzen wanneer lezers aanzienlijk meer ondersteuning nodig hebben. Zij kan ingewikkelde inhoud goed uitleggen, maar vereist nog steeds enige leeservaring en het vermogen om gedachten te verbinden. Makkelijk leesbare taal kan deze toegang uitbreiden, maar is niet geschikt om iedere vakbron volledig en met dezelfde informatiedichtheid weer te geven. Sommige details vereisen aanvullend advies, voorbeelden of andere toegankelijke vormen.
Geen enkele taalvorm neemt een inhoudelijk ingewikkelde wereld weg. Een onoverzichtelijke aanvraag blijft moeilijk als de bediening niet wordt verbeterd en een onduidelijke regel wordt door korte zinnen niet eenduidig. Eenvoudige en makkelijk leesbare taal beschrijven verschillende taaltoegangen. Hun kracht ligt in het verminderen van vermijdbare begripsdrempels zonder inhoudelijke juistheid, toegankelijke vormgeving of menselijke ondersteuning te vervangen.